تاریخی هنر دوره سلجوقیان | تالار تاریخ

[worning.f]

دوران سلجوقی دوره ای است که هنرهای گوناگون پس از ظهور اسلام، متناسب با تفکرات و اعتقادات اسلامی شکل گرفت.[۳۹] پس از حمله اعراب در سرزمین های مجاور عربستان، افول هنر رخ داد و با روی کار آمدن ترکان سلجوقی که گستره حکومتشان از افغانستان تا ترکیه را شامل می شد، روح تازه ای بر پیکر هنر دمیده شد. روحی که این بار با سنت ها و عقاید اسلامی همخوان شده بود و توانست بر پیکر دین تازه شکوفا شده ی اسلام ، رنگی تاره زند.[۴۰] در این عصر دگرگونی هایی در هنر ایران پدید آمد و این تحول معیاری در هنرهای اصیل ایرانی نظیر معماری، نگارگری، سفال گری ،لعاب کاری، شیشه گری و فلزکاری [۴۱] گردید. تاثیر هنر سلجوقی چنان ژرف و گسترده است که اگر نتوان آن را دوره رنسانس هنری برشمرد؛ می توان یکی از پر رونق ترین اعصار هنر ایران به حساب آورد.[۴۲]

معماری
ویرایش
در عصر سلجوقیان هنر معماری به شکوفایی و کمال رسید و هنرمندان و معماران آثار فراوانی به‌وجود آوردند.دورهٔ سلجوقی دورهٔ توازن و تعادل معماری ایرانی بود.در اواخر عهد سلجوقی تزئینات گچ برى و رنگ اهمیت زیادی یافت. کاشى لعابدار فیروزه‌ای در تزئین معماری بکار گرفته شد.[۴۳][۴۴]گرچه حدود یک هزار سال از آن دوره می گذرد ولی بناهای باقیمانده، گواه مهارت و استادی هنرمندان و استادکاران و آگاهی آنان از شیوه های مختلف به ویژه آجرکاری، مساجد، مناره‌ها، گچ بری و محراب ها و کتیبه‌ها است. البته باید در نظر داشت که شکوفایی معماری در این دوره مدیون آرامش، رونق و ثبات سیاسی قلمرو سلجوقیان و همچنین حضور وزیری دانشمند چون خواجه نظام الملک بوده است که در دستگاه حکومتی سلجوقیان باعث شکوفایی هنر معماری گردید.[۴۵]

ویژگی های معماری سلجوقی

رواج مساجد چهار ایوانی
دو طبقه شدن مساجد
توسعه راه های ارتباطی
تاسیس نظامیه ها
استفاده گسترده از تزئینات آجری
رواج تزئینات کاشی کاری و استفاده از آجر
رواج گنبد های دو پوسته مخروطی یا صاف[۴۶]
از دیگر ویژگی‌های مهم دیگر معماری و شهرسازی در دوران سلجوقیان ۵باروکشی شهرها بوده است و همچنین بازگشت گنبد و ایوان به ساختار معماری شهری بوده است که این دو مقوله از زمان قبل اسلام مرسوم بوده و سپس بعد از ۵۹۹ سال پس از پیروزی اسلام در ایران گنبد و ایوان به معماری و شهرسازی ایران اضافه شد.[۴۷]
میتوان از مساجد جامع اصفهان، زواره، اردستان، برسیان، بروجرد، اشترجان، زوزن، برج‌های خرقان، طغرل شهر ری، پیر علمدار، کاروانسرای رباط شرف به عنوان یادگارهای معماری سلجوقی یاد کرد.[۴۸][۴۹]

 

[worning.f]

منبع: ویکی پدیا

 

[SABA]

در همین دوره، رصدخانه ملکشاهی در اصفهان شکل گرفت و فعالیت‌های نجومی مهمی در زمان ملکشاه و با حمایت دربار انجام شد.

تقویم جلالی نیز در همین فضای علمی تدوین شد؛ تقویمی که دقت نجومی بسیار بالایی داشت.

 

[SABA]

شاهکار سلجوقیان: مسجد جامع اصفهان​

یکی از فوق‌العاده‌ترین یادگارهای این دوره مسجد جامع اصفهان است.

مسجد امروزی حاصل ساخت‌وساز و تغییرات چندین دوره تاریخی است، اما بخش‌های بسیار مهمی از آن در عصر سلجوقی شکل گرفت.

 

[SABA]

دو گنبد مشهور این مسجد:

🔸 گنبد نظام‌الملک​

در بخش جنوبی مسجد قرار دارد و به دستور خواجه نظام‌الملک ساخته شد.

🔸 گنبد تاج‌الملک​

در بخش شمالی مسجد قرار دارد و به تاج‌الملک، رقیب سیاسی نظام‌الملک، نسبت داده می‌شود.

این قسمت جالب است که رقابت سیاسی دربار سلجوقی حتی در معماری هم خودش را نشان داد.

دو گنبد در یک مجموعه قرار گرفته‌اند، اما هرکدام سبک و ویژگی‌های معماری خاص خودشان را دارند.

 

[SABA]

هنر سلجوقی فقط مسجد نبود!​

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های دوره سلجوقی، هنرهای کاربردی بود.

در این دوره سفالگری، فلزکاری، شیشه‌سازی، پارچه‌بافی و معماری پیشرفت زیادی کردند و آثار هنری سلجوقی در مناطق وسیعی از قلمرو حکومت رواج پیدا کرد.

 

[SABA]

یکی از تکنیک‌های بسیار زیبای سفالگری این دوره مینایی (Mina'i) بود.

در این روش ظروف با رنگ‌های مختلف تزئین می‌شدند و گاهی روی آنها:

• شکار و سوارکاران 🏹
• انسان‌ها
• حیوانات
• گیاهان
• نقش‌های هندسی
• کتیبه

دیده می‌شود.

یک نمونه سلجوقی موجود در موزه Walters، ظرفی مربوط به اواخر قرن دوازدهم یا اوایل قرن سیزدهم است که با تکنیک مینایی تزئین شده و ترکیبی از رنگ‌های سفید، قرمز، سبز، بنفش و سیاه دارد.

 

[SABA]

چرا معماری سلجوقی این‌قدر مهم است؟​

یکی از ویژگی‌های برجسته معماری سلجوقی استفاده گسترده از آجرکاری، گچ‌بری، کتیبه و هندسه بود. مسجد جامع اصفهان نمونه بسیار مهمی از این تحول است.

در همین دوره، الگوی مسجد چهارایوانی اهمیت بیشتری پیدا کرد و بعدها تأثیر بسیار زیادی بر معماری ایرانی گذاشت.

به نوعی می‌توان گفت بخشی از چیزی که امروز وقتی می‌گوییم «معماری سنتی ایرانی ـ اسلامی» در ذهنمان می‌آید، ریشه‌های بسیار مهمی در همین دوره دارد.