تاریخی امپراتوری غزنویان | تالار تاریخ

[worning.f]

امپراتوری غزنوی (در منابع غربی)[۶][۷] یا غَزنَویان (۹۷۷–۱۱۸۷ م) (۳۴۴ ه‍.ق - ۵۸۳ ه‍.ق) یک امپراتوری تُرک‌نژاد با فرهنگ ترکی-ایرانی و سنی‌مذهب در بخش‌های شرقی ایران بزرگ به ویژه خراسان بزرگ و افغانستان امروزی بود که به عنوان مروج و ناشر اسلام مورد توجه و تأیید خلافت عباسی بود.[۸] شهرت این امپراتوری در جهان، بیشتر به خاطر فتوحاتی است که در هندوستان انجام داده است.[۹]

آلپ‌تگین یکی از سپهسالاران تُرک‌نژاد در دستگاه سامانیان بود که برخلاف تصور بسیاری بنیانگذار سلسله غزنویان نبوده بلکه مقدمات شکل‌گیری این امپراتوری در غزنه را آماده کرده است.[۱۰] سبکتگین پس از جانشینی بر فرمانروایی غزنه که پیش از آن در چهار دوره به دست آلپ‌تگین و پسرش و دو غلام ترک دیگری بود، سلسلهٔ خود را تأسیس کرد.

سبکتگین بنیانگذار این دودمان، جزوی از قبیله برسخان بود. به عقیده مورخان ممکن است قبیلهٔ برسخان بخشی از ترکان قرلق باشد.[۱۱] سبکتگین پیرامون سال ۹۴۲ میلادی در بارسغان (شهری در قرقیزستان امروزی) به دنیا آمد.[۱۲]

از آنجا که غزنویان نخستین پایه‌های شهریاری را در شهر غزنی آغاز نمودند به غزنویان نامدار شدند. نام‌آورترین شهریار این دودمان سلطان محمود غزنوی پسر سبکتگین، سلطنت غزنوی را مستقل ساخت و تا آمودریا، رود سند و اقیانوس هند در شرق و تا ری و همدان در غرب گسترش داد. در زمان سلطنت سلطان مسعود یکم پسر محمود، با شکست غزنویان از ترکان سلجوقی در نبرد دندانقان (۱۰۴۰ میلادی)[۱۳] این دودمان رو به ناتوانی گذارد و چندی بعد بستر حوزه فرمانروایی‌اش به افغانستان، پاکستان و بخش‌هایی از هندوستان کنونی محدود شد. ادامهٔ حکومت غزنویان در هند از نظر هنردوستی و توجه به شاعران پارسی سرا و گسترش زبان پارسی از اهمیت بالایی برخوردار است.

سرانجام در سال ۱۱۵۱ میلادی، سلطان بهرام شاه، غزنی را به سلطان غوریان، علاءالدین حسین واگذار کرد. هر چند غزنویان غزنی را پس گرفتند، اما شهر را دوباره به ترکان اوغوز واگذار کردند که آنها نیز به نوبه خود آن را به دلیل حمله محمد غور از دست دادند. غزنویان در پاسخ، به لاهور، پایتخت منطقه ای خود کوچیدند. در سال ۱۱۸۶ میلادی، لاهور نیز توسط سلطان غوریان، محمد غور فتح شد و حاکم غزنوی آن خسرو ملک به زندان افتاد و مدتی بعد اعدام شد.

 

[worning.f]

*بنیانگذاری

در اواخر حکومت سامانیان یکی از سرداران ترکمن این سلسله به نام آلپ‌تگین کوشید با همدستی عده‌ای دیگر، یکی از اعضای خاندان سامانی به نام نصر بن عبدالملک بن نوح را به حکومت برساند اما نتوانست و پسر عموی وی یعنی منصور بن نوح به جای وی بر تخت نشست. پس از این ماجرا البتکین راهی شهر غزنین در افغانستان کنونی شد و در آنجا حکومت را به دست گرفت.

دولت سامانی که حکومتی ضعیف بود و از سمت فرارود (ماوراءالنهر) نیز با حکومت مسلمان و ترک‌نژاد ایلک خانیان درگیر جنگ بود به ناچار حاکم بودن البتکین در غزنین را پذیرفت. البتکین تا پایان عمر خود در شهر غزنین اقامت گزید اما دولتی که وی بنیاد نهاد پس از آن به علت انتساب به شهر غزنین به حکومت غزنویان مشهور گشت.

یکی از نامدارترین جانشینان آلپ‌تگین داماد وی سبکتگین بود. سبکتگین با نشان دادن شایستگی خود به بزرگان ترکمن توانسته بود پشتیبانی و اعتماد آن‌ها را به خود جلب کند. همگام با این دگرگونی‌ها در غزنین، دولت سامانی به ضعیف‌ترین زمان خود رسیده بود و دچار مشکلات پرشماری بود. سبکتگین ضمن اعلام وفاداری به حکومت سامانی برای سرکوب سرداران یاغی پنجاب راهی آن دیار گردید و توانست اوضاع را تا اندازه‌ای به نفع سامانیان آرام کند. سامانیان نیز به پاسداشت این خدمت وی، نه تنها وی را در مسند حکومت غزنین استوار کردند بلکه اداره خراسان را نیز به پسر وی محمود واگذاردند و سلطان محمود نیز با سود جستن از امکانات این منطقه پهناور و آباد توانست بر قدرت خویش بیفزاید. محمود پس از درگذشت پدر به حکومت غزنین دست یافت.

در همین اوضاع و احوال ایلک‌خانیان به فرارود تاختند و با تصرف بخارا و پایتخت سامانیان و سرزمین‌های جنوب آمودریا به عمر این دودمان پایان دادند و این باعث گردید سلطان محمود به استقلال کامل برسد. خلیفه عباسی نیز وی را مورد تأیید قرار داد. دوران سی و سه ساله حکومت محمود بیشتر به جنگ با دولت‌های پیرامون و افزون کردن متصرفاتش گذشت. وی در بیشتر این نبردها پیروز میدان بود و علت نیز علاوه بر استفاده وی از سپاه کارآمد و مجهز که ویژه توجه خود سلطان محمود به امور نظامی بود، درگیری‌ها و ضعف داخلی دولت‌های پیرامون نیز افزون بر علت شد که وی راحت‌تر به پیروزی برسد؛ مثلاً سلسله آل بویه دچار تجزیه شده بود و دولت آل زیار در محدوده گرگان حاکمیت ضعیفی داشت.

بازماندگان صفاریان نیز در سیستان دچار اختلافات خانوادگی بودند و هندوستان نیز در شرق باوجود ثروت انبوهش دارای یک وحدت سیاسی نبود.

 

[SABA]

غزنویان؛ از غلامان ترک تا فرمانروایی بر بخش بزرگی از شرق ایران​

غزنویان یکی از حکومت‌های مهم ایران و جهان اسلام در سده‌های چهارم و پنجم هجری بودند. مرکز قدرتشان شهر غزنه در افغانستان امروزی بود و حکومتشان در دوره اوج، بخش‌های بزرگی از خراسان، افغانستان، سیستان، خوارزم و قسمت‌هایی از شبه‌قاره هند را دربر می‌گرفت. دوره حکومت غزنویان معمولاً از ۹۷۷ تا ۱۱۸۶ میلادی در نظر گرفته می‌شود.

 

[SABA]

اما داستان غزنویان از یک جای بسیار جالب شروع می‌شود:

بنیان‌گذاران این حکومت در ابتدا شاهزاده و پادشاه نبودند؛ بلکه غلامان نظامی ترک بودند که در ساختار حکومت سامانیان بالا آمدند.

 

[SABA]

سبکتکین؛ آغاز یک خاندان قدرتمند​

سبکتکین، فرمانده‌ای ترک‌تبار بود که در دستگاه سامانیان به مقام بالایی رسید.

او در سال ۹۷۷ میلادی قدرت غزنه را در دست گرفت و پایه‌های حکومتی را گذاشت که بعدها پسرش، محمود غزنوی، آن را به یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های منطقه تبدیل کرد.

نکته جالب اینجاست که غزنویان از همان ابتدا با سنت سیاسی و فرهنگی ایرانِ شرقی پیوند نزدیکی داشتند. دستگاه اداری آنان به‌شدت به دیوان‌سالاران و دبیران فارسی‌زبان وابسته بود.

 

[SABA]

👑 محمود غزنوی؛ مشهورترین سلطان غزنوی​

وقتی نام غزنویان می‌آید، تقریباً همیشه نام سلطان محمود غزنوی در مرکز توجه قرار می‌گیرد.

محمود در سال ۹۹۸ میلادی قدرت را به دست گرفت و در طول حکومتش قلمرو غزنویان را بسیار گسترش داد.

او به‌ویژه به خاطر لشکرکشی‌های متعدد به شمال و غرب هند مشهور است.

این لشکرکشی‌ها فقط جنبه نظامی نداشتند؛ غنائم حاصل از آنها منابع مالی عظیمی را وارد خزانه غزنویان کرد و بخشی از همین ثروت برای ساخت کاخ‌ها، باغ‌ها، بناهای مذهبی و مراکز فرهنگی در غزنه و دیگر شهرها به کار رفت.

البته درباره تعداد لشکرکشی‌های محمود و جزئیات برخی از آنها، روایت‌های تاریخی مختلفی وجود دارد.

 

[SABA]

هند؛ یکی از مهم‌ترین جبهه‌های نظامی محمود​

یکی از تصاویر جذاب مربوط به محمود، نگاره‌ای است که او را در حال دریافت فیل‌های جنگی هند به عنوان خراج نشان می‌دهد.

البته باید دقت کرد که این تصویر هم‌زمان با محمود ساخته نشده و نگاره‌ای متأخر است؛ بنابراین بیشتر ارزش هنری و روایی دارد تا اینکه یک «عکس تاریخی» از واقعه باشد. این نگاره در نسخه‌ای از مجمع‌التواریخ اثر حافظ ابرو، مربوط به حدود قرن پانزدهم، دیده می‌شود.

 

[SABA]

ثروت غزنویان از کجا می‌آمد؟​

یکی از عوامل قدرت غزنویان، موقعیت جغرافیایی و همچنین درآمد حاصل از لشکرکشی‌ها بود.

ثروت حاصل از فتوحات هند به دربار منتقل می‌شد و امکان ساخت بناهای عظیم و حمایت از هنرمندان و دانشمندان را فراهم می‌کرد. ایرانیکا نیز به نقش غنائم هند در تأمین منابع مالی هنر و معماری غزنوی اشاره می‌کند.

به همین دلیل دربار محمود فقط یک مرکز نظامی نبود؛ تبدیل به یک مرکز بزرگ فرهنگی و هنری هم شد.

 

[SABA]

⚔️ بعد از محمود چه اتفاقی افتاد؟​

مرگ محمود در سال ۱۰۳۰ میلادی پایان قدرت غزنویان نبود، اما پس از او اختلافات جانشینی و فشار قدرت‌های رقیب افزایش پیدا کرد.

یکی از مهم‌ترین رقبای آنان، سلجوقیان بودند.

در سال ۱۰۴۰ میلادی، غزنویان در نبرد دندانقان از سلجوقیان شکست سختی خوردند.

این شکست بسیار مهم بود؛ زیرا غزنویان بخش عمده قدرت خود در خراسان را از دست دادند و تمرکز حکومتشان بیشتر به سمت افغانستان و هند منتقل شد.

 

[SABA]

🗡️ دشمن تازه؛ غوریان​

در قرن ششم هجری، غوریان به قدرت رسیدند.

در سال ۱۱۸۶ میلادی، غوریان آخرین حاکم مهم غزنوی در لاهور، خسرو ملک، را شکست دادند.

با این اتفاق، حکومت غزنویان به پایان رسید.

اما میراثشان باقی ماند و بسیاری از عناصر فرهنگی و هنری این دوره بعدها در حکومت‌های منطقه، از جمله حکومت‌های هند، ادامه پیدا کرد.