آموزش آموزش آرایه متناقض‌نما

[YAS]

اگر شاعر یا نویسنده در سخن خود دو مفهومی که جمع آن‌ها با یکدیگر، محال است را بیاورد و جمع ببند، آرایه پارادوکس یا متناقض‌نما ساخته است. پارادوکس یکی از آرایه‌های معنوی ادبیات فارسی است. به صورتی که کنار هم آمدن آن مفاهیم در دنیای واقعی غیرممکن باشد اما در عین حال، موجب زیبایی ادبی و هنری شود. به‌عنوان مثال در بیت «گفتن اندر زبان چو در نامد / اینت گویایِ بی‌زبان که منم»، ترکیب «گویای بی‌زبان» دارای آرایه پارادوکس یا متناقض‌نما است. در ادامه این مطلب از مجله فرادرس، به‌طور دقیق توضیح می‌دهیم که آرایه پارادوکس چیست و چه تفاوتی با آرایه تضاد دارد.

 

[YAS]

آرایه پارادوکس چیست؟​

پارادوکس (Paradox) یا متناقض‌نما یکی از صنایع ادبی معنوی به شمار می‌رود و هنگامی به وجود می‌آید که شاعر یا نویسنده در کلام خود، دو واژه متناقض را در کنار هم و در ارتباط با هم به کار ببرد. نتیجه‌ای که از جمع این کلمه‌های متناقض حاصل می‌شود، معمولاً در دنیا واقعی وجود ندارد.

 

[YAS]

برای اینکه پارادوکس و کاربرد آن را بهتر یاد بگیرید، مثالی از این آرایه را در کادر زیر نشان داده‌ایم.

مولوی در بیت زیر، دو کلمه «ظاهر» (آشکار) و «نهان» (پنهان) را در کنار هم و به صورت یک ترکیب به کار برده است. به عبارت دیگر، شاعر معتقد است که در عین ظاهر و آشکار بودن، نهان و پنهان نیز هست. می‌دانیم که چنین حالتی در واقعیت وجود ندارد.

تمامی پدیده‌های دنیا یا آشکار هستند یا پنهان. نمی‌‌شود چیزی دو صفت آشکار و پنهان را با هم داشته باشد. البته اگر از دیدگاه عرفانی به این موضوع نگاه کنیم، احتمالاً قابل‌ توجیه خواهد بود.

«ظاهرِ نهان» در بیت زیر دارای آرایه پارادوکس است و موجب زیبایی و خیال‌انگیزی این بیت شده است.

بانگ آمد چه می‌دوی؟! بنگر
در چنین ظاهرِ نهان که منم
(مولوی)