آرایه پارادوکس چیست؟​

پارادوکس (Paradox) یا متناقض‌نما یکی از صنایع ادبی معنوی به شمار می‌رود و هنگامی به وجود می‌آید که شاعر یا نویسنده در کلام خود، دو واژه متناقض را در کنار هم و در ارتباط با هم به کار ببرد. نتیجه‌ای که از جمع این کلمه‌های متناقض حاصل می‌شود، معمولاً در دنیا واقعی وجود ندارد.

برای اینکه پارادوکس و کاربرد آن را بهتر یاد بگیرید، مثالی از این آرایه را در کادر زیر نشان داده‌ایم.

مولوی در بیت زیر، دو کلمه «ظاهر» (آشکار) و «نهان» (پنهان) را در کنار هم و به صورت یک ترکیب به کار برده است. به عبارت دیگر، شاعر معتقد است که در عین ظاهر و آشکار بودن، نهان و پنهان نیز هست. می‌دانیم که چنین حالتی در واقعیت وجود ندارد.

تمامی پدیده‌های دنیا یا آشکار هستند یا پنهان. نمی‌‌شود چیزی دو صفت آشکار و پنهان را با هم داشته باشد. البته اگر از دیدگاه عرفانی به این موضوع نگاه کنیم، احتمالاً قابل‌ توجیه خواهد بود.

«ظاهرِ نهان» در بیت زیر دارای آرایه پارادوکس است و موجب زیبایی و خیال‌انگیزی این بیت شده است.

بانگ آمد چه می‌دوی؟! بنگر
در چنین ظاهرِ نهان که منم
(مولوی)