کریم خان زند

[سون آی]

فتح بصره
کریم خان زند قوای نظامی خود را به‌منظور جنگ با بصره راهی بغداد کرد؛ زیرا والی بغداد به زوار ایرانی سختگیری می‌کرد و در زمان حمله کریم خان به قبیله بنی کعب، به آن‌ها اجازه عبور نیروهای ایرانی به خاک بصره برای حمله به عمان را نداد. از دیگر دلایل حمله کریم خان به بصره می‌توان به قتل میرمهنا، اشاعه طاعون در بغداد، مرگ زائران ایرانی، ضبط اموال آن‌ها به دست والی بغداد، درگیری با قبایل کرد بابان و انتقال تجارت‌خانه انگلیسی از بوشهر به بصره نام برد. با این وجود، شاید بزرگ‌ترین دلیل این حمله، خشم کریم خان زند نسبت به عمرپاشا والی بغداد و حمله او به بصره بود.

 

[سون آی]

کریم خان زند، صادق خان را که به استظهارالدوله شهرت داشت به بصره فرستاد. ناصرخان آل مذکور حکمران، بوشهر بود که صادق خان زند را در فتح بصره همراهی کرد. هنگام محاصره بصره، انگلیسی‌ها تجارتخانه خود را به کویت انتقال دادند. در این زمان، سلطان عثمانی، محمد وهبی را به دربار کریم خان فرستاد و از او خواست محاصره را ترک کند؛ اما کریم خان با این امر موافقت نکرد.

 

[سون آی]

بصره در سال ۱۱۹۰ هجری قمری توسط صادق خان زند فتح و علی محمد خان زند به حکومت آنجا گماشته شد؛ اما علی محمد خان به دست اعراب بصره کشته شد. صادق خان از شیراز به بصره آمد و اوضاع را آرام کرد. در این زمان، کریم خان زند فوت کرد و صادق خان برای دعوی سلطنت به شیراز برگشت و عثمانی‌ها در سال ۱۱۹۳ بصره را فتح کردند.

 

[سون آی]

لقب کریم‌خان زند
کریم خان زند در سال ۱۱۶۵ هجری قمری سلسله خود را تاسیس کرد و شهر شیراز را به پایتختی خود برگزید. او لقب پادشاه را برای خود انتخاب نکرد و از عنوان وکیل الرعایا استفاده کرد. به این شکل، لقب کریم خان زند وکیل الرعایا شد و او با حکومت‌داری عادلانه و برخورد سرشار از ملاطفتی که با مردم داشت، نامی نیک از خود به‌جای گذارد.

 

[سون آی]

ارگ کریم‌خان زند
ارگ کریم خان، یکی از مهم‌ترین جاهای دیدنی شیراز است. این بنای باعظمت به دستور کریم خان زند در سال ۱۱۸۰ هجری قمری ساخته است. کریم خان زند بعد از رسیدن به قدرت، شیراز را برای مقر فرمانروایی خود انتخاب کرد و آن را به شیوه معماری شهر اصفهان، پایتخت صفویه، ساخت. او میدانی بزرگ در شمال شیراز ساخت تا یادآور میدان نقش جهان اصفهان باشد. او قصد داشت از این طریق، شکوه و عظمت حکومت زندیه را نشان دهد. در شمال این میدان، دیوان‌خانه کریم خان زند قرار داشت. بازار وکیل و کاروان‌سراهای دیگر نیز در سمت مشرق بودند. در جنوب این میدان، مسجد و حمام وکیل قرار داشتند و در جنوب و غرب میدان، ارگ و اندرونی کریم خان زند واقع بودند.

 

[سون آی]

ارگ کریم‌خان زند کاربردهای زیادی در دوره‌های مختلف داشت. در گذشته این ارگ در مرکز سلطنت کریم خان زند واقع بود؛ اما در عصر قاجار، آقا محمدخان در حمله به شیراز، این شهر را تخریب کرد. پس از آن، بسیاری از بناها را که کریم خان زند ساخته بود ویران کرد. حصار شهر شیراز هم از خرابی دور نماند؛ ولی بنای ارگ کریم خان از خطر دور ماند و حفظ شد.

 

[سون آی]

مساحت ارگ کریم خانی ۱۳ هزار متر مربع بود. هنرمندان بسیاری در ساخت بنای ارگ، حضور داشتند و بنا را با مصالح و مواد بسیار به پایان رساندند. معماری که در دوره کریم خان زند رواج داشت، از نوع معماری درون‌گرا بود. بیرون بنا، ظاهری بسیار ساده داشت و درون آن، تزییناتی خاص به کار رفته بود. بالای سردر بنای ارگ از کاشی‌کاری جذاب و زیبایی برخوردار بود. کاشی‌کاری‌ها بسیار ظریف بودند و هفت رنگ در ساخت آن‌ها به کار ‌رفت. در کاشی‌کاری بنا تصاویری از هفت خوان رستم در شاهنامه به چشم می‌خورد که در دوره قاجاریه به بنا اضافه شد.

 

[سون آی]

بخش‌هایی از ارگ که مسکونی بودند، در قسمت شمال، جنوب و غرب بنا قرار داشتند. هر ضلعی از بنا، یک ایوان ستون‌دار با ستون‌های سنگی داشت. در عصر قاجار، ستون‌های ایوان‌ها در غرب و جنوب را برداشتند و ستون‌هایی که از چوب بودند و تزیین آن‌ها به‌صورت مارپیچ بود، به‌جای آن‌ها قرار دادند.

 

[سون آی]

در دو طرف ایوان و میان تالارها، دو راهرو و ۶ اتاق را می‌توان دید. در تالار ارگ کریم خان، ارسی‌هایی با شیشه‌های رنگی مشاهده می‌شوند. درب ارسی‌ها به‌صورت عمودی، باز و بسته می‌شوند و سقف تالار بنای ارگ، به‌صورت دوپوش ساخته شده است. یک سقف کاذب نیز با فاصله سقف اصلی در بنا کار شده و سقف داخلی آن، با مقرنس‌های گچی ساخته و با نقاشی و تذهیب‌هایی زیبا تزیین شده است. این نقاشی‌ها از دوره صفویه الگو گرفته‌اند و برای رسم آن‌ها از کاربرد مواد معدنی مثل طلا و جیوه بهره برده‌اند.

 

[سون آی]

آرامگاه کریم‌خان زند
آرامگاه کریم خان زند رو‌به‌روی ارگ کریمخان، در یک عمارت قرار دارد. کریم خان زند در سال ۱۱۹۳ هجری قمری در شیراز به خاک سپرده شد و طبق وصیت خود، پیکر او را در شاه‌نشین عمارت به خاک سپردند. جسد کریم خان زند چندین بار جابه‌جا شد. آقامحمد خان قاجار استخوان‌های کریم خان زند را از خاک درآورد و به تهران برد و زیر پله‌های کاخ گلستان دفن کرد. او این کار را کرد تا هرروز از روی جنازه کریم خان رد شود و به او بی‌احترامی کند. با روی کار آمدن رضاشاه، او دستور داد تا نبش قبر کنند و دوباره جسد کریم خان زند را به شیراز بازگردانند؛ اما این کار را به‌دلیل بیماری فرزندش انجام نداد و بعدها نیز آن را فراموش کرد