آموزش [ ساده‌ترین ] تعریف آرایه استعاره در ادبیات فارسی | با مثال

[worning.f]

← استعاره مرده

برخی استعاره‌ها در زندگی روزمره یا در نوشته‌ها آن‌قدر تکرار شده‌اند که دیگر جذابیت خودشان را از دست داده و به صورت اصطلاحات رایج درآمده‌اند.

مثلا با دیدن کلمه سرو همه به یاد قد و بالایی بلند می‌افتیم.

یا با شنیدن کلمه کمان، ابرو به نظر می‌آید.



← نحوه شناسایی آرایه استعاره

اولین و مهم‌ترین گام برای مهارت در شناسایی استعاره خواندن زیاد اشعار و متون فارسی است. با تمرین زیاد می‌توانید مفهوم استعاره را به درستی یاد بگیرید و تشخیص دهید.

ضمن اینکه می‌توانید برای شناخت استعاره از تکنیک‌های زیر استفاده کنید.

 

[worning.f]

← چند تکنیک شناسایی استعاره:
۱ 〉 اسم‌ها را در آن بیت یا سطر پیدا کنید.
۲ 〉 آیا اسم‌ها در معنای واقعی خود بکار رفته‌اند یا معنای دیگری دارند؟
۳ 〉 اگر آن اسم در معنای واقعی خود به کار نرفته، چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟
۴ 〉 اگر را*ب*طه بین اسم و معنایی که پیدا کرده‌اید را*ب*طه شباهت بود شما استعاره دارید.
۵ 〉 به ترکیبات اضافی «مضاف و مضاف‌الیه» توجه بیشتری بکنید. تعداد زیادی از ترکیبات اضافی، اضافه استعاری هستند.



شمس و قمرم آمد، سمع و بصرم آمد

وان سیم برَم آمد، وان کانِ زرم آمد

● اسامی به معنای واقعی به کار نرفته‌اند، بلکه همه به معنی یار و دلبر هستند.



درِ آفاق گشاده است ولیکن بسته است

از سرِ زلف تو در پایِ دل ما زنجیر

● هر سه ترکیب اضافه استعاره هستند.

نکته:

استعاره گاها با تشبیه و مجاز اشتباه گرفته می‌شود. به همین دلیل پیشنهاد می‌کنیم مقالات پیش نیاز مطالعه شوند.

↵ مقاله پیش نیاز: شباهت‌ها و تفاوت‌های انواع آرایه ادبی با یکدیگر

 

[worning.f]

← اهمیت استعاره در ادبیات چیست

استعاره تاثیراتی عمیق در شعر و متن می‌گذارد. زمانیکه استفاده از تشبیه‌هات خیلی عامیانه شدند با آمدن استعاره تفاوت زیادی در نوشته‌ها ایجاد گردید. اهمیت استعاره در شعر آنقدر زیاد است که شعر را کلامی بر پایۀ استعاره می‌دانند. به همین دلیل کمتر شاعری را می‌بینیم که در سرودن شعر از استعاره بهره نگرفته باشد.

از تاثیرات استعاره در شعر و کلام می‌توان به مهم‌ترین آنها اشاره کرد:



۱- استعاره شعر و متن را زیباتر می‌کند

اغلب شاعران و نویسندگان از استعاره که از عناصر اصلی خیال است برای ایجاد تصویرهای زیبا بهره می‌گیرند. استعاره قدرت تصویرسازی نویسنده را بالا می‌برد.



۲- استعاره عواطف مخاطب را برمی‌انگیزاند

در بالا اشاره کردیم که استعاره به خاطر خلاصه شدن از تشبیه خشک و خالی بالاتر است، انسان را به فکر وا می‌دارد، عواطفش را درگیر می‌کند و به واسطه زیبایی‌ای که استعاره به جمله می‌دهد لذتی وافر در خواننده ایجاد می‌گردد.



۳- استعاره کمک به عمق‌بخشی کلام می‌کند

گاهی اوقات نویسنده برای توصیف مطلبی با کلمات ساده نمی‌تواند منظور واقعی خود را منتقل کند. برای درک بهتر و عمیق موضوع توسط خواننده، از استعاره استفاده می‌کند.

فرض کنید شما می‌خواهید بزرگی مقدار لذتی را که از یک چیز برده‌اید برای دوست‌تان شرح دهید و با یک توضیح ساده نمی‌توانید آن را به خوبی توضیح دهید، اینجا استعاره به کمک شما می‌آید.



← از نظر بزرگان ادب استعاره چیست

از آنجا که استعاره از مهم‌ترین آرایه‌های ادبی به حساب می‌آید نظرات مختلفی درباره اهمیت و جایگاه آن در شعر و کلام بیان شده است که می توان از تعریف ارسطو بعنوان قدیمی‌ترین نظریه نام برد:

استعاره دو پديده را با يكديگر مقايسه می‌کند كه يكی از آن‌ها به وسیله كلمه يا عبارتی كه در معنای صريح به‌ کار رفته است بيان می‌شود و ديگری از طريق كلمه يا عبارتی كه به‌صورت استعاری به كار رفته است.

ارسطو



شمیسا از چهره‌های ماندگار ادب فارسی در باب اهمیت استعاره می‌گوید:

استعاره بزرگ‌‌ترین کشف هنرمند و عالی‌ترین امکانات در حیطۀ زبان هنری است، ما با استعاره عالم محدود حقیقت و دایرۀ بستۀ واژگانی را فرومی‌ریزیم و سوار بر رکاب توسع با هر استعاره‌ای به طول و عرض جهان می‌افزاییم.

سیروس شمیسا



شفیعی کدکنی نیز استعاره را اینگونه می‌نامد:

زبان استعاره می‌تواند عواطف و احساسات قلبی شاعر را که زبان معمولی توان بیان آن را ندارد، با زبانی لطیف و نرم و به دور از منطق معمولی سخن بیان کند.

محمدرضا شفیعی کدکنی

 

[worning.f]

شعر

چند تمرین برای یادگیری بهتر مطلب قرار داده‌ایم ابتدا استعاره را در ابیات زیر شناسایی کنید و سپس پاسخ‌های خود را با جواب‌های ارائه شده در پایین مطابقت دهید.



۱- هر کجا نقاش نقش قامت و لعلش کشید

جلوه‌ی طوبی نگر، سرچشمه‌ی کوثر ببین



۲- به خنده از ل*ب خود پر شکر کنی دامن

مرا چو چشم در اندازد از گریبان دُر



۳- به چون تو محتشمی بی‌بها سخن ندهم

بده ز لعل شکر بار قند و بستان دُر



۴- یک سر به پای همت از این دامگاه دیو

چون مرغ برپرید و مقر بر قمی کنید



۵- به خنده‌ای که بت بادام چشم، شیرین ل*ب

شکر بریزد از آن پسته‌ی دهان که تو راست



۶- چون بگویی بفشانی گهر از حقه‌ی لعل

چون بخندی بنمایی شکر از مروارید



۷- من آنم که در پای خوکان نریزم

مر این قیمتی در لفظ دری را



۸- درون دلت شهر بند است راز

نگر تا نبیند در شهر باز



۹- از آن مرد دانا دهان دوخته‌ست

که بیند که شمع از زبان سوخته‌ست



۱۰- زعشق آفاق را پر دود دیدم

خرد را دیده خواب‌آلود دیدم



← پاسخ تمرین شناسایی استعاره در شعر

۱- لعل: استعاره از ل*ب – طوبی: استعاره از قامت – کوثر: استعاره از ل*ب و دهان



۲- دُر: استعاره از اشک



۳- لعل: استعاره از ل*ب – قند: استعاره از دهان – دُر: استعاره از سخن پر محبت



۴- پای همت: اضافه ی استعاری – دامگاه دیو: استعاره از دنیا



۵- بت: استعاره از معشوق – شکر: استعاره از خنده‌ی دلنشین



۶- گهر: استعاره از سخن دلنشین – حقّه لعل: استعاره از دهان – شکر: استعاره از ل*ب یا خندهی معشوق – مروارید: استعاره از دندان



۷- خوکان: استعاره از ثروتمندان فا*سد



۸- در شهر: استعاره از دهان



۹- زبان: استعاره از فتیله‌ی شمع



۱۰- از عشق دنیا پر دود شده (خصوصیت آتش به عشق نسبت داده شده و این استعاره است) – دیده خرد: استعاره