آموزش آرایه ادبی سجع

[لین]

در میان انواع مختلف سجع، نوع متوازی ارزش موسیقیایی بیشتری دارد.
نکته: اگر دو کلمه از نوع سجع متوازی در جمله پشت سر هم قرار بگیرند، آرایه‌ی ازدواج داریم.

 

[لین]

مثال از گلستان سعدی:
«بخت بلندت یار بود و چشم بختت بیدار که به صحبت پیری افتادی پخته، پرورده، جهان‌دیده، آرمیده، گرم و سرد چشیده، نیک و بد آزموده.»

 

[لین]

سجع متوازن:
در این نوع سجع، برابری هجاها و حرف‌روی اهمیتی ندارد و کلمات تنها با هم، هم‌وزن هستند.
مثال از کلیله و دمنه:
«آن که از جمال عقل محجوب است، خود به نزدیک اهل بصیرت معذور باشد.»
دو کلمه‌ی محبوب و معذور وزن یکسان و حرف آخر متفاوت دارند.

 

[لین]

سجع مُطرف:
مطرف در لغت به معنی طرف‌داری است. در این نوع سجع تعداد هجاهای کلمات با هم متفاوت است و یکی از دو طرف ارکان سجع، هجای بیشتری دارد. پس در سجع مطرف وزن کلمات اهمیتی ندارد و تنها حرف‌رَوی کلمات با هم یکسان است.

 

[لین]

مثال از جهانگشای جوینی:
«پادشاهی او راست زیبنده، خدایی او راست درخورنده، بلندی و برتری از درگاه او جوی و بس.»
زیبنده و درخورنده حرف‌رَوی یکسان دارند پس رکن‌های سجع مطرف هستند.

 

[لین]

فرق بین آرایه سجع و جناس:
دو آرایه‌ی سجع و جناس هر دو بر اساس شباهت لفظی بین دو یا چند کلمه رخ می‌دهند. اما این آرایه‌ها دو فرق اساسی با هم دارند.

 

[لین]

۱ـ زمانی دو کلمه جناس دارند که از نظر ظاهری کاملاً شبیه ولی در معنی متفاوت از هم باشند. همچنین جناس می‌تواند زمانی ایجاد شود که دو کلمه تنها در یک حرف متفاوت باشند. اما در سجع، ظاهر کلمات از هم متفاوت است.
مثال:
نوبهار است در آن کوش که خوش دل باشی که بسی گُل بدمد باز و تو در گِل باشی
گُل و گِل جناس هستند.

 

[لین]

۲ـ تفاوت مهم دیگر بین این دو صنعت ادبی محل کاربرد آن است. جناس فقط در شعر به کار می‌رود. در حالی که سجع در ادبیات علاوه بر شعر در نثر هم استفاده می‌شود.

 

[لین]

تفاوت بین سجع با ترصیع
شباهت وزن یا حرف‌رَوی بین دو یا چند کلمه آرایه سجع را ایجاد می‌کند اما وقتی این هم‌آهنگی بین دو یا چند جمله باشد به این آرایه ترصیع می‌گویند.

 

[لین]

برای مثال در دو جمله‌ی زیر سه‌جفت کلمه با هم سجع دارند و ترصیع داریم:
ای كریمی كه بخشنده‌ی عطایی و ای حكیمی كه پوشنده‌ی خطایی.
كریمی = حكیمی / بخشنده = پوشنده / عطایی = خطایی